Την καταπληκτική ταινία «Μαύρος θεός, λευκός διάβολος» (Deus e o Diabo na Terra do Sol) του Βραζιλιάνου σκηνοθέτη Γκλάουμπερ Ρόσα, ακολούθησε το καινούργιο αριστούργημα του σκηνοθέτη, «Αντόνιο ντας Μόρτες» (Antonio das Mortes, 1969), που γυρίστηκε στην πραγματικότητα ύστερα από τη Γη σε έκσταση (Terra em transe), ταινία που πολλοί εξακολουθούν να θεωρούν την καλύτερη του σκηνοθέτη.

Στον «Αντόνιο ντας Μορτες», ο Ρόσα συνεχίζει, τόσο από πλευράς θέματος όσο και από μορφής τις θέσεις που μας παρουσίασε στον «Μαύρο Θεό»… Κεντρικό πρόσωπο της ταινίας είναι ένα από τα πρόσωπα που μας παρουσίασε ήδη στον «Μαύρο Θεό», ο Αντόνιο ντας Μόρτες, ο τρομερός μανταντόρ των καγκασέιρο. Ο Αντόνιο καλείται σε μια περιοχή του «σερτάο» για να σκοτώσει έναν καινούργιο καγκασέιρο, τον Κοϊράνα, που παρουσιάζεται ως συνεχιστής της παράδοσης του Λαμπιάο και του Κορίσκο.

Μόλις όμως ο Αντόνιο εκπληρώνει την αποστολή του, καταλαβαίνει πως πραγματικοί του εχθροί είναι οι εχθροί των βασανισμένων και φτωχών κατοίκων του «σερτάο»: οι πλούσιοι κτηματίες που αντιδρούν στις αγροτικές μεταρρυθμίσεις, καθώς και όλα όσα αντιπροσωπεύουν τον νόμο, την τάξη και τη θρησκεία ενός καταπιεστικού στην πραγματικότητα καθεστώτος. Έτσι, τελικά, παίρνει το μέρος των κατατρεγμένων και στο πλάι του καθηγητή, που αντιπροσωπεύει τις επαναστατικές ιδέες, αντιμετωπίζει με το όπλο του τους πληρωμένους δολοφόνους των πλουσίων.

1093 2

Για τη μορφή της ταινίας του ο Ρόσα επέλεξε εκείνη του αμερικανικού γουέστερν, ένα είδος που είναι πολύ δημοφιλές στη Λατινική Αμερική. Και κατάφερε μέσα από τη μορφή αυτή να φτάσει στην απομυθοποίηση ενός μύθου, καλώντας ταυτόχρονα τον θεατή σε σκέψη, συζήτηση και εξέγερση. Τοποθετώντας την ταινία του σε σύγχρονη εποχή (τα καμιόνια, ο σταθμός της Shell που αντιπροσωπεύει το ξένο κεφάλαιο κ.ά.), πράγμα που εκφράζει τη βραζιλιάνικη πραγματικότητα, παρεμβάλλοντας το τραγούδι (λαϊκό, μοντέρνο, ακόμη και όπερα) και επιβάλλοντας ένα στυλιζάρισμα τόσο στο παίξιμο όσο και στη φωτογραφία, ο Ρόσα κατόρθωσε να συνδυάσει κάτι το φαινομενικά ακατόρθωτο: τις ιδέες του Μπρέχτ με το θέατρο της ωμότητας του Αντονέν Αρτό.

Η ταινία του Ρόσα είναι γεμάτη σκηνές που δεν χορταίνει να θαυμάζει το μάτι: άλλοτε αργές, τελετουργικές σκηνές, όπως εκείνη της μονομαχίας του Αντόνιο με τον Κοϊράνα, ενωμένοι με ένα μακρύ μαντήλι που κρατάνε στα δόντια τους, και άλλοτε σκηνές βίαιου ξεσπάσματος, όπως εκείνη όπου η γυναίκα μαχαιρώνει άγρια τον φίλο της και συνεχίζει να του δίνει αμέτρητες μαχαιριές, ακόμη και όταν αυτός είναι ήδη νεκρός, ή πάλι η σκηνή στην οποία ο Αντόνιο, στο πλάι του καθηγητή, αντιμετωπίζει με το όπλο του τους πληρωμένους δολοφόνους του Οράτιο, του πλούσιου αλλά τυφλού κτηματία της περιοχής.

Στη σκηνή μάλιστα αυτή βλέπουμε ξεκάθαρα και τη θέση που παίρνει ο σκηνοθέτης απέναντι στον Αντόνιο, όταν ο Αντόνιο γυρνά στον καθηγητή και του λέει (αναφέρω από μνήμη): «εσύ να αγωνιστείς με τις ιδέες σου, γιατί αυτές είναι πιο χρήσιμες από μένα».

1093 3

Σε όλες τις τελευταίες σκηνές της αναμέτρησης, που δίνεται στο πιο κλασικό στυλ του αμερικανικού γουέστερν, ο σκηνοθέτης χρησιμοποιεί για σχόλιο ένα λαϊκό τραγούδι που μας λέει για την άφιξη του καγκασέιρο Λαμπιάο στην Κόλαση και την άρνηση του Διαβόλου να τον αφήσει να μπει, έτσι που ο Λαμπιάο ξεσηκώνεται και τα καταστρέφει όλα, και το τραγούδι καταλήγει στο συμπέρασμα –που και πάλι φέρνει στον νου τον Μπρεχτ– πως τόσο η Κόλαση όσο και ο Παράδεισος δεν βρίσκονται πουθενά αλλού παρά εδώ στη γη.

Ο «Αντόνιο ντας Μόρτες» επιβεβαιώνει πως, στην τότε Βραζιλία της στρατιωτικής Χούντας, ο «Αντόνιο ντας Μόρτες», όπως και οι υπόλοιπες ταινίες του «τσίνεμα νόβο» συνέχιζαν, παρ’ όλες τις δυσκολίες και τα εμπόδια, να προβληματίζονται και να κρατάνε την παράδοση που είχε αρχίσει 8 περίπου χρόνια πριν, σε μια περίοδο μιας κάποιας πιο φιλελεύθερης διακυβέρνησης, κάτι όμως που δυστυχώς πρόσφατα άλλαξε με την αντιδημοκρατική πολιτική του ακροδεξιού προέδρου Μπολσονάρο.

(Η κριτική γράφηκε στο Λονδίνο τον Ιούλιο του 1970 και θα δημοσιευτεί στο υπό έκδοση βιβλίο «Μαγικά ταξίδια»)

Νίνος Φενέκ Μικελίδης
Το κείμενο δημοσιεύτηκε στην ιστοσελίδα enetpress.gr